Arabuluculuğu  değişik  açılardan  sınıfandırmak  mümkündür:  Uygulanacak  kanun  hükümlerine göre, geleneksel ve nitelikli arabuluculuk; faaliyete göre ise kolaylaştırıcı, değerlendirici ve dönüştürücü arabuluculuk diye bir sınıfandırma yapılabilir.

Uygulanacak Kanun Hükümlerine Göre Arabuluculuk Türleri

Uygulanacak kanun hükümlerine göre arabuluculuk, adi ve nitelikli arabuluculuk olarak ikiye ayrılabilir. Adi arabuluculuk, Kanun’a  tabi olmaksızın yapılan arabuluculuktur. Adi arabuluculukta, tarafarın seçtiği herhangi bir kimse, arabulucu olabilir. Tarafar arasında yapılacak sulh anlaşmasına uyulmaması hâlinde icra, genel hükümlere göre yapılır. Adi arabuluculuk geleneksel olarak da yapılmaktadır. Geleneksel arabuluculuk, çoğunlukla toplum içinde saygı duyulan bir kimse tarafından yapılan arabuluculuktur.

Nitelikli arabuluculuk ise Kanun’a göre yapılan arabuluculuktur. Bu durumda arabuluculuk faaliyeti, Kanun’a göre tutulan sicile kayıtlı arabulucular tarafından yürütülür. Faaliyet yürütülürken Kanun’da  yer  alan  emredici  kurallara  uyulmalıdır.  Faaliyet  sonucu  hazırlanan anlaşmaya uyulmazsa, mahkemeden alınacak  icra edilebilirlik şerhi neticesinde, Kanun gereği ilam niteliğinde belge elde edilir ve icra, ilamlı icra hükümlerine göre yapılabilir (madde 18).

Arabuluculuk Faaliyetine Göre Arabuluculuk Türleri

Arabulucunun faaliyetine göre arabuluculuk, kolaylaştırıcı, değerlendirici ve dönüştürücü arabuluculuk olmak üzere üç şekilde karşımıza çıkar.

Kolaylaştırıcı Arabuluculuk (Faciliative Mediation)

Kolaylaştırıcı arabuluculuk, tarafarın uyuşmazlığın çözümünde ortak menfaatlerinin bulunması üzerine yapılandırılmış bir arabuluculuk türüdür ve bizzat taraf katılımı önemlidir. Arabulucu genellikle, tarafarın uyuşmazlığın temelindeki pozisyonlarını ve çözümündeki ihtiyaç ve menfaatlerini bulmaya odaklanır, onlara çözüm konusundaki seçenekleri değerlendirmelerinde yardımcı olur. Arabulucu, kendisi çözüm üretip bu çözümü onlara empoze etmez. Bu nedenle süreç, tarafar arasındaki iletişimi geliştirici ve aydınlatıcı bir yol  izlemelidir. Kolaylaştırıcı arabuluculukta anlaşma, bilgiye ve  tarafarın birbirini anlamasına dayanır. Arabulucu, kural olarak hukuki değerlendirme yapmaz, tarafara tavsiyelerde bulunmaz, hukuki bilgiler sunmaz; tarafarın tartışmalarına mümkün olduğunca az müdahale eder ve daha çok bunlara yön verir.

Kanun, kolaylaştırıcı arabuluculuk esas alınmak yoluyla hazırlanmıştır (madde 2/1).

Değerlendirici Arabuluculuk (Evaluative Mediation)

Değerlendirici arabulucu, tarafarın uyuşmazlıktaki zayıf yönlerini belirtip bu konuda hâkim veya hakemin nasıl bir karar vereceğini tahmin etmek yoluyla tarafarın uyuşmazlıklarını çözmelerine yardımcı olur. Değerlendirici arabulucu, tarafara muhtemel bir davanın sonucu  hakkında  tavsiyelerde  bulunabilir,  dosyanın  zayıf  ve  güçlü  yanlarından  bahse debilir ve dosyanın içeriğini değerlendirerek, teknik ve hukuki bilgi sağlayabilir. Yöntem, tarafar arasındaki ilişkinin önemli olmadığı ve tarafarın uyuşmazlık için hızlı bir çözüm elde etmek istedikleri hâllerde tercih edilmektedir. Bu tür arabuluculukta tarafarın menfaat  ve  ihtiyaçlarından çok, hakları üzerine  yoğunlaşılır. Amerika Birleşik Devletlerinde hâkimin  tarafarla  yaptığı  sulh konferansından esinlenmek  yoluyla ortaya  çıkan değerlendirici arabuluculuk, “formüle edici arabuluculuk” veya “çözüm bulucu arabuluculuk” isimleriyle de anılmaktadır.

Dönüştürücü Arabuluculuk (Transformative Mediation)

Dönüştürücü arabuluculuk, tarafarın her birinin güçlendirilmesi; ihtiyaç, menfaat, değer ve görüşlerinin tanınması; bu şekilde onların geliştirilmesi fkrine dayanmaktadır ve ilişki odaklı arabuluculuk olarak da adlandırılmaktadır. Bu açıdan uyuşmazlık,  çözülmesi gereken bir problemden ziyade,  insanın gelişimi  için önemli bir  fırsattır. Yani,  tarafarın her biri zorluk ve problemlerle karşılaştığında mücadele yetisi güçlendirilmelidir. Ayrıca, tarafın kendinden farklı durumda olanlara saygı duyması sağlanmaktadır. Güçlendirme ve  tanıma  ile  tarafar kendilerini daha  iyi bireye dönüştürecek; böylelikle, hemen  sulh sağlanamasa bile, ileride ortaya çıkabilecek sorunlarla daha iyi mücadele edebilecektir.

Yanlış anlamaların belirlenmesi, başkalarına ait alternatif bakış açışlarının ve süreçten önce başkaları hakkında bilinmeyenlerin öğrenilmesi, bu kapsamda bir arabuluculukta başarı için yeterli sayılabilir. Dönüştürücü arabuluculuk, akran arabuluculuğunda sıklıkla kullanılmaktadır. Güçlendirme, doğası  itibariyle dönüşümü  sağlama konusunda ayrımcılık ve baskıyla baş etmeyi, bunu başarmak için var olan diğer sistemlerle ilişkilenmeyi ve ortaklık  içerisinde  çalışmayı  içerdiğinden bambaşka bir alt  yapıyı,  süreci  ve eğitimi gerektirmektedir.

ÖNEMLİ UYARI: Bu makale, Av. Metin Polat tarafından www.metinpolat.av.tr için kaleme alınmıştır. Kaynak gösterilse dahi makalenin tamamı özel izin alınmadan kullanılamaz. Ancak alıntılanan makalenin bir bölümü, aktif link verilerek kullanılabilir. Yazarı ve kaynağı gösterilmeden kısmen ya da tamamen yayınlanması şahsi haklara ve fikri haklara aykırılık teşkil eder. Aykırı hareket edenler hakkında işlem başlatılır. Devamı...