İstinabe Talepleri Nasıl Yerine Getirilir?

İSTİNABE TALEPLERİNİN DÜZENLENMESİNDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR

• Gerek Devletimizin gerekse Adlî Makamlarımızın yurt dışındaki itibarı açısından evrak, yazışma kurallarına uygun, itinalı ve temiz bir şekilde düzenlen­melidir.
• Evrak ve tercümesi A4 (standart) ebatta beyaz kağıda yazılmalıdır. Saman veya pelür kağıda ya da arka tarafı daha önce kullanılmış kağıtlara yapılan yazış­malar iade edilecektir. Belirtilen ebatta olmayan, yırtık evrakın okunaklı bir şekil­de fotokopisinin çekilip, usulüne uygun olarak onaylanmak suretiyle gönderilmesi gerekmektedir.
• Evrakta ilgili kişilerin yurtdışı adresleri mutlaka orijinal haliyle ve mev­cutsa posta kodunu içerecek şekilde yazılmalıdır. Türkçe okunuşu ile yazılan ya­bancı adresteki muhatabın bulunması mümkün olamamakta ve istem yerine geti­rilmeden iade edilmektedir.
• Evrakın muhatabı yabancı uyruklu kişi ise, kişinin isim ve adresinin yazılı olduğu kimlik ve özellikle pasaport fotokopilerinin mutlaka evraka eklenmesi gerekmektedir. Latin alfabesi kullanmayan Devletlerin (Rusya Federasyonu, Çin laik Cumhuriyeti, İran İslâm Cumhuriyeti ve Suudi Arabistan vb. ülkeler) uyruk­ları ile ilgili istemlerde bu esasa uyulmaması halinde istemin yerine getirilmesi mümkün olamamaktadır.
• Evraka eklenmesi gereken karar, iddianame, tutanak vb. belgelerin soruş­turma dosyalarından zımba delikleri yırtılmadan çıkarılmasına özen gösterilmelidir.
• Talimatlar ve talepnamelerde, ilgili kanun ve uluslararası sözleşme isimleri tam olarak yazılmalıdır. (Kanun numaralarını belirtmek ya da CÎKAYAS gibi Sözleşme kısaltmalarını yazmak yeterli olmamaktadır)
• Talimatlar ve talepnameler, bunu düzenleyenin unvanı, sicil numarası, adını ve soyadını içermeli (bazı Devlet adlî makamları talepte bulunan hâkim ve »avcının ismini içermeyen belgelerin gereğini yerine getirmemektedir), imzalanma­lı ve okunaklı olarak mühürlenmelidir.
• Yurt dışına gönderilecek evrak asılları, suretleri ve tercümelerinin her say­fası mutlaka okunaklı şekilde resmî mühürle onaylanıp, onaylayanın isim, soyadı, unvanı yazılarak imzalanmak suretiyle gönderilmelidir.
• Talimatlarda, talebin yerine getirilmesi için kesin tarih belirtilmemelidir. Zira evrak istemi yerine getirecek yabancı adlî makama ulaştığında, saptanan ta­rihler çoğu zaman geçmiş olduğundan, istemin yerine getirilmesine gerek kalmadığı düşüncesiyle yerine getirilmeden iade edilmektedir.
• Tercüme işlemleri, hukuk lisanına vakıf ve ehil tercümanlara yaptırılmalı ve ayrıca çevirinin aslına uygun olduğunu belirten ibarenin tercüme edilen dilde evraka şerh verilmesi veya damgalanması sağlanmalıdır. Ehil olmayan tercümanlara yaptırılan çeviriler taleplerimizin sonuçsuz kalmasına neden olmaktadır. İstinabe evrakının tercüme edileceği dil veya diller de gösterilmiştir.

• İstemi yerine getirecek olan yabancı adlî makamı ilgilendirmeyen ve is temin yerine getirilmesi ile ilgisi bulunmayan evrak, örneğin, tercümana teslime ilişkin tutanak, sarf kararı ve tercüme için yapılan yazışmalar, ara kararları vb. Bakanlığımıza gönderilmemelidir.
• Uyuşturucu ve uyarıcı madde suçlarıyla ilgili olarak yurtdışına gönderilecek talimat ve eklerinin Türkçe nüshalarının ikişer adet olarak gönderilmesi gerekmektedir.
• Yabancı ülkelerdeki diplomat ve konsoloslarımızın bulundukları ülkelerin adlî makamı huzurunda şüpheli veya sanık sıfatıyla ifade vermelerinin, görevlerinin niteliği bakımından sakınca doğurabileceği Dışişleri Bakanlığımızca bildirildiğinden, bu gibi hallerde söz konusu meslek mensuplarının yurda geliş tarihleri anılan Bakanlık aracılığıyla öğrenilip, geldiklerinde ilgili adlî makamımıza baş vurmalarının kendilerine duyurulmak suretiyle sorgularının yapılmasının ve savunmalarının alınmasının uygun olacağı düşünülmektedir.
• 15 Kasım 1965 tarihli Hukukî ve Ticarî Konularda Adlî ve Gayrî Adlı Belgelerin Yabancı Memleketlerde Tebliğine Dair Lahey Sözleşmesi’ne göre hazırlanmış bulunan 184 numaralı formun cezaî konularda kullanılmaması gerekmektedir.
• Bakanlığımızda tercüme bürosu bulunmadığından, yabancı ülkelere gönderilecek olan veya yabancı adlî makamlardan alman evrakın tercümesi için Bakanlığımıza başvurulmamalıdır.
• Resmî yazışma kurallarına aykırı şekilde, derkenar not ekinde Bakanlığımıza evrak iletilmemelidir.

Bazı Ülkelerle İlgili Uygulamalar

(1) Anglo-Sakson Ülkeler: Ülkemiz Kara Avrupası (continental) hukuk sistemini, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada, Avustralya, İrlanda ve İngiltere gibi ülkeler Anglo-Sakson hukuk sistemini benimsemişlerdir. Her iki hukuk sistemi arasında derin farklılıklar bulunduğundan, Anglo-Sakson hukuk sistemini kabul etmiş ülkelere iletilecek istinabe taleplerinde, talebe konu suçların ve dayanağı fiillerin ayrıntılı ve mevcut delillerle bağlantı kurulacak biçimde izahı ve delillerin de talebe eksiksiz olarak eklenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda Anglo-Sakson hukuk sistemine sahip ülkelere gönderilecek adlî yardım başvurularında:

1. Soruşturma veya kovuşturmayı yapan makamın adı ve talebin kimin adına yapıldığına yer verilmesi,
2. İsnat edilen suçun ne olduğunun belirtilmesi ve cezaî soruşturma veya kovuşturma konusu fiilin tarifi,
3. İstenilen yardımın ve ne amaçla talep edildiğinin ayrıntılı açıklanması,
4. Sanığa sorulacak soruların düzenlenecek listede gösterilmesi,
5. Talebin dayanağının belirtilmesi (sözleşme veya mütekabiliyet),
6. İlgili şahsın kimlik bilgilerinin sağlanması,
7. Talebin hangi zamana kadar yerine getirilmesi gerektiğinin belirtilmesi, eğer durum aciliyet arzediyorsa bunun gerekçesinin izah edilmesi (örneğin yaklaşmakta olan bir duruşma tarihi gibi),
8. İlgili ülke makamlarına yardımcı olacağı düşünülen her türlü bilginin verilmesi,

gerekmektedir.

• Fransa: Bu ülkeye gönderilecek evrakın tercümesine gerek bulunma­maktadır.
• Hollanda: Bu ülkeye gönderilecek evrakın tercümesine gerek bulunma­maktadır. Ancak tutuklu, süreli ve benzeri acil hallerde, evrakın öncelikle Hollanda diline, bunun mümkün olmaması halinde İngilizce, Almanca veya Fransızca dille­rinden birine tercümesinin yaptırılarak eklenmesi gerekmektedir.
• Irak: Irak’ta gerçekleştirilen askerî müdahale sonrası dönemde, devlet kurumlarının yeniden faaliyete geçirilmesi çalışmalarının sonucu olarak Irak ma­kamları ile Bağdat Büyükelçiliğimiz arasında resmî yazışma yapılması imkânı ye­niden sağlanmış olmakla beraber, devlet kurumlarının etkin olarak işlediği ülkeler­den alınabilecek sonuç beklenmemelidir. Askerî müdahale sırasında ve sonrasında kamu kurumlarının ve arşivlerin yağmalanması nedeniyle, Irak makamları kendile­rine vaki taleplerimizin yerine getirilmesini teminen talebe konu dosyanın evveli­yatının bir örneğinin de iletilmesini istemektedirler.
• Japonya: Ülkemiz ile bu ülke arasında adlî yardımlaşma konusunda herhangi bir sözleşme bulunmadığından, talepler karşılıklılık ilkesi uyarınca yerine getirilmektedir. Bu nedenle, Japonya’ya gönderilecek evrakın düzenlenmesinde,

1. Talepnamede, yapılması istenilen işlemin açık olarak belirtilmesi ve varsa muhatabın cevaplandırması istenilen soruların listelenmesi,
2. İstinabe talebine konu kişi veya kuruluşun Japonya’daki adresinin tam ve açık bir şekilde talepnamede belirtilmesi,
3. Talepnamede, istinabe nedeniyle yapılması gerekecek tüm harcamaların ödeneceğinin taahhüt edilmesi,
4. Evraka Japonca tercümelerinin eklenmesi,

Önem arz etmektedir.

• Kosova: Sırbistan’ın Kosova’da sivil halka karşı uyguladığı etnik temiz­lik politikası nedeniyle, 1244 sayılı Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi kararı uyarınca, NATO tarafından müdahalede bulunulmuştur. Bu çerçevede, Kosova’nın merkezi Priştine’de, Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği bünyesinde “Birleşmiş Milletler Kosova Misyonu” (United Nations Mission in Kosova-UNMIK) oluşturulmuş bulunmaktadır. Sırbistan ve Karadağ ile geçmişte yürürlüğe giren “Türkiye Cumhuriyeti ile Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti Arasında Cezaî Konu­larda Adlî Yardımlaşma Sözleşmesi” ardıllık (halefiyet) ilkesi gereğince yürürlükte olup, keyfiyet Kosova’da istikrarlı bir rejim oluşuncaya kadar da geçerli bulunmaktadır. Bu nedenle yürürlükte bulunan iki taraflı sözleşme hükümlerine göre düzenlenecek adlî yardım taleplerinin “Kosova Yetkili Makamlarına” başlığı ile düzen­lenmesi ve İngilizce tercümesinin eklenmesi gerekmektedir.
• Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti: Türkiye Cumhuriyeti ile Kuzey Kıbrıs­ Türk Cumhuriyeti arasında yürürlükteki ikili Sözleşmeye uygun olarak düzen­lenecek istinabe talebinin, “K.K.T.C. Yetkili Adlî Makamına” hitaben düzenlen­mesi ve iki suret halinde Bakanlığımıza iletilmesi gerekmektedir.
• Suriye: Bu ülkeye gönderilecek tebligat ve istinabe evrakı aramızdaki karşılıklı sözleşme ekinde yer alan örneklere uygun olarak düzenlenmelidir.
• Suudî Arabistan: Bu ülkeye gönderilen adlî yardım evrakına konu suçların, kendi hukukuna göre de suç teşkil etmesi durumunda, mülkilik ve bir suçtan iki defa yargılama yapılmaz prensiplere aykırı olarak, vatandaşlarımız hakkında ayrıca yargılama yapıldığı ve ceza tayin edildiği bilindiğinden, istinabe talebi yerine ilgili vatandaşlarımız için yurda giriş ve çıkışlarında yakalanmaları amacıyla Emniyet Müdürlüğünden tahdit fişi düzenlemesi talebinde bulunulması veya istinabe evrakı düzenlenmesinden önce konuya ilişkin olarak Bakanlığımızdan görüş alınması uygun olacaktır.
• İç karışıklık ve savaş halinde bulunan ülkeler: İç karışıklık ve savaş sebebiyle devlet kuramlarının tam olarak işlemediği ülkelere yönelik adlî yardım talepleri düzenlenmeden önce Bakanlığımızdan görüş alınması gereksiz yazışmala­rı engelleyecektir.

Yabancı Devletlerin İstinabe Taleplerinde Dikkat Edilecek Hususlar

• İstinabe talepleri, talepte bulunulan devlet mevzuatına göre yerine getiri­lir. Dolayısıyla, yabancı adlî makamın istinabe talebi Türk mevzuatı hükümlerine ’öre yerine getirilecektir. Adlî yardım talepnamesinde, talebin yerine getirilmesin de özel bir usul uygulanması istenmekteyse, bu usul ancak Türk mevzuatı ile bağdaştığı oranda uygulanmalıdır. Eğer uygulanması istenilen usul tamamen veya cismen hukuk sistemimizle bağdaşmıyorsa, talep yerine getirilmeden önce en kısa mamanda bu durum talepte bulunan yabancı adlî makamlara iletilmek üzere Bakanlığımıza bildirilmelidir. Aksi halde onlar için hukuken geçerli sayılmayacak bir işlemin yapılması, gereksiz emek ve zaman kaybına neden olmaktadır.
• Sözleşmelerde belirtilen taleplerin ret halleri mevcut olduğunda, bu taleplerin yerine getirilmemesi gerekmektedir. Yine, Sözleşmeye koydukları çekinceler ve yaptıkları beyanlarla sözleşmenin uygulama alanını daraltan Taraf Devlet ere karşı olarak da, aynı sınırlamalar çerçevesinde adlî yardımda bulunulması gerekmektedir. Zira, uluslararası hukuka göre egemen Devletler, birbirlerine karşı eşit düzeyde ve karşılıklı olarak yükümlülük altına girerler. Bu husus öncelikle Bakanlığımızca değerlendirilmektedir.
• Adlî yardım talepnamesinde açıkça belirtmek kaydıyla, adlî yardım talebinde bulunan merciler veya ilgili kişiler (şüpheli, sanık, mağdur ve müşteki gibi) istinabe işleminin yerine getirilmesi sırasında hazır bulunmalarına izin verilmesini talep edebilirler. Talepte bulunulan adlî mercilerin de bu izni vermeleri halinde, hazır bulunmaya imkân verecek şekilde belirleyecekleri istinabe işlemi tarihini talepte bulunan makama bildirmeleri gerekir. Burada güdülen amaç, özellikle örgütlü ekonomik suçlara ilişkin karmaşık soruşturmalarda, soruşturma dosyasındaki bilgilerin tümünün, olayın aydınlatılmasını sağlayacak tüm soruların adlî yardım talepnamesine gerektiği şekilde aktarılması her zaman mümkün bulunmadığından hazır bulunmasına izin verilen yabancı adlî makam temsilcilerine, istinabe işlemini yerine getiren (talepte bulunulan) adlî makam aracılığıyla ek sorular yöneltilebilmesine imkân sağlamaktır. Ayrıca, hazır bulunan yabancı görevli bizzat kendisi ikillerin güvenilirliği ve inandırıcılığı konusunda kanaat sahibi olabilecektir. Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesinin R(80) 8 sayılı Tavsiye Kararında, yabancı adli makamların hazır bulunmaya izin verilmesi taleplerinin mümkün olduğunca olumlu karşılanması önerilmekle birlikte, Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa sözleşmesinde böyle bir talebin kabulü için zorunluluk getirilmemiştir.
• Hazır bulunma talebini de içeren bir istinabe talebi alındığında, aşağıdaki hususlar göz önünde tutulmalıdır:

1. Yabancı görevli ve kişilerin, istinabe işlemi sırasında hazır bulunmalarına verilmesi olanağından yararlanarak, kendileri tarafından doğrudan bilgi ve belge sağlamaları mümkün olmayıp, tüm işlemlerin yetkili makam ve görevlilerimizce yerine getirilmesi,
2. İstinabe işlemi sırasında Devletin ve Adli Makamlarımızın itibarının gözetilmesi,
3. İstinabe evrakının ve yapılan işlemlere ilişkin tüm belgelerin bir örneğinin işlem sonunda Bakanlığımıza gönderilmesi.

• Bu itibarla, yukarıda yazılı hususlar dikkate alınmak suretiyle aşağıda be­lirtilen prosedürün uygulanması yerinde olacaktır:

1. İfadelerine başvurulması istenilen kişi/kişilerin öncelikle gösterilen adreste olup olmadığının tespiti, söz konusu adreste bulunmaları halinde ve istinabe işlemi sırasında hazır bulunma istemine izin veriliyorsa, yabancı ülkeden geleceklere du­yuru yapılıp bunların işlem sırasında hazır bulunmalarına olanak sağlayacak şekil­de işlem tarihinin (istemde tarih konusunda bir öneri mevcut ise, bu hususta göz önünde bulundurularak) ve yerinin saptanması,
2. Adlî yardım istemi farklı yerlerdeki adlî makamlarımızı ilgilendiriyorsa, bu takdirde ilgili adlî makamlarımızın birbirleriyle temasa geçmek suretiyle, istinabe işlemleri için birbirine yakın ve makul tarih tayin etmeleri,
3. Konuya ilişkin olarak daha ayrıntılı bilgiye ihtiyaç duyulduğunda, telefon veya faksla Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü (İstinabe Bürosu telefon no. 312/414 78 08, Faks no: 312/425 02 90) ile irtibata geçilmesi.

• Türkiye, Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesi’ni (CİKAYAS) imzalarken arama ve eşyanın zaptını kapsayan talepleri, Sözleşmenin 5’inci maddesinin l’inci fıkrasının a, b, c bentlerinde yazılı aşağıdaki şartlara bağ­lamış olup yetkili adlî makamımız tarafından adlî yardım talebinin düzenlenmesin­de ve yurt dışından gelen adlî yardım taleplerinin yerine getirilmesinde;

1. İstinabeyi gerektiren suçun hem yardım isteyen hem de yardım istenen ta­rafın kanunlarına göre cezalandırılabilir bir suç olması,
2. İstinabeyi gerektiren suçun, yardım istenen taraf ülkesinde, suçlunun geri verilmesine elverişli bir suç olması,
3. İstinabenin yerine getirilmesinin, yardım istenen tarafın kanunu ile bağ­daşması,

Hususları dikkate alınmalıdır.

Bazı Suçlarla İlgili Özel Uygulama

• 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 32 ve inci maddeleri ihlâl edilerek, yurt içinde korunması gerekli ve Devlet malı nite­liğindeki tarihî ve arkeolojik değeri haiz eserler, kazanç amacıyla, genelde Avrupa ülkelerine kaçırılmaktadır. Bu tür eserlerin, açılacak soruşturma çerçevesinde Ülkemize iadelerinin temini için, “Ceza İşlerinde Karşılıklı Adlî Yardım Avrupa Sözleşmesi’ (CİKAYAS), ilgili ikili sözleşme ya da mütekabiliyet prensibi yanı sıra Birleşmiş Milletler UNESCO nezdinde akdedilmiş bulunan ve 25/12/1979 tarih ve 2256 sayılı Kanunla onaylanması uygun bulunan ve 26/01/1981 tarih ve 17232 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan “Kültür Varlıklarının Kanunsuz İthal, İhraç ve Mülkiyet Transferinin Önlenmesi ve Yasaklanması İçin Alınacak Tedbirlerle İlgili Sözleşme” hükümlerine istinaden, düzenlenecek istinabe evrakının ilgili yabancı dile tercümesi ile birlikte Bakanlığımıza iletilmesi önem arzetmektedir.
• Diğer taraftan;

1. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları (TCK m. 188) ve uyuşturucudan kaynaklanan malvarlığı değerlerinin aklanması suçlarına ilişkin (TCK m. 282) adli yardım taleplerinde CİKAYAS ya da ikili sözleşmelerin yanı sıra taraf ise 1988 tarihli “Uyuşturucu ve Psikotrop Maddelere Karsı BM Sözleşmesi”ne,
2. Suç işleme amacıyla örgüt kurma (TCK m. 220) suçuna ve diğer örgütlü suçlara ilişkin adli yardım taleplerinde CİYAKAS ya da ikili sözleşmelerin yan sıra taraf ise, “Birleşmiş Milletler Sınıraşan Örgütlü Suçlular Mücadele Sözleşmesi”ne,
3. Malvarlığı değerlerinin aklanması suçuna ilişkin (TCK m. 282) adlî yardım taleplerinde CİKAYAS ya da ikili sözleşmelerin yanı sıra taraf ise, “Suçtan Kaynaklanan Gelirlerin Aklanması, Araştırılması, Ele Geçirilmesi ve El Konulma sına İlişkin Sözleşme”ye,
4. Terör suçlarında Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin terörizme karşı mücadelede adlî makamlar arasında uluslararası işbirliğinin önemini vurgulayan 1373 (2001) sayılı kararma ve talepte bulunulan ülke taraf ise, “Terörizmin Finansmanının Önlenmesine Dair Birleşmiş Milletler Sözleşmesi” ve “Tedhişçiliğin Önlenmesine Dair Avrupa Sözleşmesi”ne,
5. Rüşvet, yabancı kamu görevlilerine rüşvet (TCK m. 252) ve diğer yolsuzluğa ilişkin suçlarda CİKAYAS ya da ikili sözleşmelerin yanı sıra taraf ise, “Avrupa Konseyi Yolsuzluğa Karşı Ceza Hukuku Sözleşmesine (Madde 26) ve “OECD Uluslararası Ticari İşlemlerde Yabancı Kamu Görevlilerine Verilen Rüşvetin Önlenmesi Sözleşmesine,

Değinilmelidir.