Mal rejiminin sona ermesi ve tasfiyesi

Sona erme anı

Mal ortaklığı rejimi:

• Eşlerden birinin ölümü halinde, ölüm tarihinde,
• Eşlerin mal rejimi sözleşmesiyle başka bir mal rejimini kabul et­tikleri tarihte,
• Mahkemece boşanma, evliliğin iptaline veya olağanüstü mal re­jimine (md. 206) geçilmesine karar verildiğinde, dava tarihinde,
• Eşlerden biri hakkında iflasın açılmasıyla sona erer.

Eşlerin kişisel mallarıyla, ortaklık malları da rejimin sona erdiği ta­rih itibariyle belirlenir, (md. 271)

Kişisel Mala Ekleme

Eşlerden her birinin kişisel mallarıyla ortaklık mallarının ayrılma­sında özellik gösteren nokta kişisel mala eklenecek değerlerdir, (md. 272) Eşlerden birine, mal rejiminin devam ettiği süre içinde sosyal güvenlik veya sosyal yardım kurumlarınca toptan ödeme yapılmış (örneğin emek­li ikramiyesi ödenmiş) veya iş gücünün kaybı dolayasıyla tazminat ödenmiş ise bunların tamamı ortaklık mallarına mı eklenecektir?

Edinilmiş mallara katılma rejiminde bu ödemelerin ne miktarda edinilmiş mallara ilave edileceği, ne kadarının kişisel mal sayılacağı 228/2. maddede gösterilmiştir. Aynı düzenleme mal ortaklığı rejiminde de “Kişisel mala ekleme” başlığıyla (md. 272) yeralmıştır.

Toptan ödeme veya tazminat yerine ilgili sosyal güvenlik veya yar­dım kurumunca uygulanan usule göre ömür boyu irat bağlanmış olsay­dı, mal rejiminin sona erdiği tarihte, bundan sonraki döneme ait iradın peşin sermayeye çevrilmiş değeri ne olacak idiyse, tasfiye de o miktarda kişisel mal olarak hesaba katılacaktır. Ancak mal ortaklığı rejiminin tas­fiyesinde bu madde uygulanmadan önce eşlerin mal ortaklığı türlerin­den hangisini seçtiklerinin belirlenmesi gerekir. Şayet eşler sınırlı mal ortaklığı rejimini seçmişler ve mal rejimi sözleşmesinde de eşlerden biri­nin kazancını ortaklık dışında tutmuşlarsa (md. 259/1) ilgili eşe yapılan toptan ödemenin (örneğin emekli ikramiyesinin) tamamı kişisel mallara eklenecektir. Toptan ödeme veya tazminatın bir bölümünün 272. mad­dede gösterildiği gibi ortaklık malına, kalan bölümünün ise kişisel mala ekleneceği kuralı:

• Genel mal ortaklığının,
• Edinilmiş mallardan oluşan bir ortaklığın bulunması veya
• Sınırlı mal ortaklığını kabul eden eşlerin mal rejimi sözleşmesinde bu toptan ödeme ve tazminatı ortaklık dışında tutmamış olmaları halin­de uygulanacaktır.

Denkleştirme

Edinilmiş mallara katılma rejiminde, edinilmiş mallarla kişisel mal­lar arasındaki denkleştirmeye (md. 230) paralel bir düzenleme mal ortak­lığı rejiminde; ortaklık malı ile kişisel mal arasındaki denkleştirme başlı­ğı altında (md. 273) yeralmıştır.

Bir eşin ortaklık malına ait borcu, kişisel malından veya tersi biçim­de kişisel malına ait borcu ortaklık malından ödenmiş ise; mal rejiminin tasfiyesi aşamasında bu değer kaymalarını gidermek için denkleştirme istenebilecektir.

Her borç, kural olarak hangi mal kesimine ait ise, o mal kesimini yükümlülük altına sokar. Borcun hangi mal kesimine ait olduğu anlaşıl- mıyorsa ortaklık mallarına ilişkin olduğu varsayılır.

Bir mal kesiminden, diğer kesimdeki malın edinilmesine iyileştiril­mesine, korunmasına katkıda bulunulması halinde de denkleştirme iste­nebilecek midir? O malın değerinin artması veya azalması durumunda denkleştirme neye göre, hangi tarih itibariyle istenecektir? Söz konusu mal, rejimin sona ermesinden önce elden çıkarılmışsa denkleştirme bede­li neye göre belirlenecektir? Bu soruların yanıtı 273. maddede bulunma­maktadır. Ancak katılma rejiminde denkleştirmeyi düzenleyen 230. maddede bu konular ayrıntılı olarak düzenlenmiştir. Kişisel görüşümüze göre 273. maddedeki boşluk, 230. maddedeki açıklama çerçevesinde doldurulursa hakkaniyete uygun sonuca ulaşılmış olur.

Değer Artış Payı

Mal ortaklığı rejiminde değer artış payının belirlenmesini hükme bağlayan 274. madde, edinilmiş mallara katılma rejiminde değer artış payını düzenleyen maddeye gönderme yaparak, o hükmün uygulanaca­ğını açıklamıştır. Ancak; her iki madde incelenip karşılaştırıldığında şu ifade farklılığı göze çarpmaktadır: 274. maddede: “Bir eşin kişisel malı veya ortaklık malıyla bir başka mal kesimine giren malvarlığı değerinin edinilmesi, iyileştirilmesi veya korunmasına katkıda bulunulmuşsa, edi­nilmiş mallara katılma rejiminde değer artış payına ilişkin hükümler uygulanır” denmektedir. Oysa bu ifade “Denkleştirme” kavramının kar­şılığıdır. Edinilmiş mallara katılma rejiminde ayrıntılı biçimde açıklandı­ğı gibi “denkleştirme” Eşlerden birine ait mal gruplan arasında herhangi bir nedenle meydana gelen geçişi, kaymayı, hakkaniyete uygun olarak gidermeyi amaçlayan işlemi ifade eder.

“Değer artış payı” ise (md. 227) eşlerden birine ait maldan, «diğer eşe» ait malın edinilmesi v. b. katkının gerçekleşmesi halinde, katkıda bulunan eşin tasfiye sırasında «diğer eşten » ayrıca isteyebileceği bir alacak hakkının adıdır. Kanaatimizce 274. maddeyi yorumlarken 227. madde, hükmü temel alınmalıdır.

Paylaşma

Eşler arasındaki mal ortaklığı rejimi, eşlerden birinin ölümü veya eş­lerin diğer bir mal rejimini kabul etmeleriyle sona ererse; her eşe veya mirasçılarına «ortaklık mallarının» yarısı verilecektir. Eşler mal rejimi sözleşmesinde başka bir paylaşma oranı da (örneğin 1/3, 14 gibi) karar- laştırabilirler. Ancak bu tür anlaşmalar «altsoyun» saklı paylarını ze- deleyemez. (md. 276)

Mal ortaklığı; boşanma, evliliğin iptaliyle de sona erebilir. Mahkeme kararıyla, kanun gereğince (olağanüstü mal rejimi) mal ayrılığına geçile­bilir. İşte bu hallerde her eş, edinilmiş mallara katılma rejiminde, kendi kişisel malı sayılacak olanları, ortaklık mallarından geri alır. Geri kalan ortaklık malları, eşler arasında yarı yarıya paylaşılır. Eşler bu paylaşım oranını farklı bir şekilde de kararlaştırabilirler. Ancak bunun geçerli ola­bilmesi için, mal rejimi sözleşmesinde açıkça belirtilmesi gerekir.

Eşlerden birinin ölümüyle mal ortaklığı rejimi sona erdiğinde, sağ kalan eş edinilmiş mallara katılma rejiminde kişisel malı sayılabilecek olanların payma mahsuben kendisine verilmesini isteyebilir, (m. 278) Kişisel mal dışında kalan diğer bir malvarlığı değeri için, üstün yararı bulunduğunu ispat etmek ve payına mahsup edilmek koşuluyla eşler­den biri aynı istekte bulunabilir. Diğer hallerde paylı mülkiyet ve mira­sın paylaşılmasına ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır.

Aile Konutu Ve Ev Eşyası

Mal ortaklığı rejiminin ölüm nedeniyle sona ermesi halinde; aile ko­nutu veya ev eşyası «ortaklık mallarına» dahil ise, sağ kalan eş bunla­rın mülkiyetinin kendisine verilmesini isteyebilir.

Sağ kalan eşe mülkiyet yerine intifa veya oturma hakkı da tanınabi­lir. Bunun için:

• Haklı sebeplerin bulunması,
• Bu yönde sağ kalan eşin veya ölenin diğer yasal mirasçılarının Ai­le Mahkemesi hakiminden istekte bulunması gerekir.

Mal ortaklığı rejiminin ölüm dışındaki bir sebeple son bulması ha­linde de, eşlerden her biri üstün bir yararı bulunduğunu ispat etmek koşuluyla aynı hakların kendisine tanınmasını isteyebilir, (md. 279)